Osadnictwo okolic wsi Żdżary w XVI wieku (mapy)

Ostatnia aktualizacja: 4.07.15.


Poniżej umieściłem fragmenty map, opracowanych przez historyków. Przedstawiają one osadnictwo na Mazowszu (ryc.2) i okolice Warszawy (ryc.1) w XVI wieku.

Żdżary w XVI wieku

Ryc.1 Mapa przedstawiająca osadnictwo okolic wsi Zdżary w XVI wieku.
(Źródło: fragment mapy z Osadnictwo okolic Warszawy w XVI w., [w:] Atlas historyczny Polski, red. Władysław Czapliński, Tadeusz Ładogórski, Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. Eugeniusza Romera S.A., Warszawa 1998, s. 23, tablica II.)

Pierwsze, co zwróciło moją uwagę, to brak osady Mieczki, przy osadzie Gołąbki na mapie na ryc.1, a jest ona zaznaczona na mapie na ryc.2. Jest to najprawdopodobniej błąd, bo wieś ta pojawiła się już w źródłach pisanych w 1496 roku1. Oprócz tego warto przyjrzeć się samej osadzie Zdżary na ryc.1. Według legendy tej mapy, wieś ta to własność kościelna (symbol – trójkąt) i jest datowana na XV wiek (kolor żółty).

Żdżary i okolice w XVI wieku

Ryc.2 Mapa przedstawiająca okolice wsi Żdżary w drugiej połowie XVI wieku.
(Źródło: fragment mapy z Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku (część południowa), [w:] Atlas historyczny Polski. Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku. Część I. Mapa, plany, pod kierunkiem Władysława Pałuckiego opracowali Anna Dunin-Wąsowicz, Irena Gieysztorowa, Józef Humnicki, Wanda Lewandowska, Kazimierz Pacuski, Henryk Rutkowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973)

PS. W XV wieku osadnictwo okolic Żdżar wyglądało nieco inaczej. Niektóre z osad na powyższych mapach miały inne nazwy, a pomiędzy Konotopą, Ożarowem, Broniszami, Gołąbkami, istniały wówczas jeszcze dwie osady. Były to Orły2 i Bożejki3, a zaniknęły one w XVI wieku.


Przypisy:
W trakcie opracowywania …

Historia Piastowa do poprawki

Ostatnia aktualizacja: 4.07.2015.


Szukając informacji w internecie na temat najstarszej historii Piastowa, natrafiłem na poniższe strony:

  • Oficjalna strona miasta Piastowa. Napisano tam, że: „Wprawdzie pierwsze wzmianki o osadnictwie na tym terenie pochodzące z XVI w. pozwalają doszukiwać się początków naszego miasta we wsi duchownej Żdżary należącej do parafii Żbików, jednakże okres prawdziwej urbanizacji nastąpił na przełomie XIX i XX w.”

  • Strona Piastowa

    Ryc.1 Fragment oficjalnej strony internetowej Piastowa.
    (Źródło: http://www.piastow.pl/nasze-miasto/historia#cnt)

  • Oficjalna strona Miejskiego Ośrodka Kultury w Piastowie. Umieszczona jest tam następująca treść: „Historia powstania tej miejscowości zaczyna się w XVI wieku. Wówczas, na terenie dzisiejszego Piastowa istniały dwie miejscowości: Utrata i Żdżary. Dokumenty parafialne z XVI w.informują, że Żdżary były wsią duchowną należącą do parafii Żbików (obecnie część Pruszkowa).”

  • Błędna historia Piastowa MOK

    Ryc.2 Fragment oficjalnej strony internetowej Miejskiego Ośrodka Kultury w Piastowie.
    (Źródło: http://www.mokpiastow.pl/index.php/o-nas/13-miasto-piastow)

  • Wikipedia, która zawiera taką informację: „Historia powstania tej miejscowości zaczyna się w XVI wieku. Wówczas, na terenie dzisiejszego Piastowa istniały dwie miejscowości: Utrata i Żdżary. Dokumenty parafialne z XVI w. informują, że Żdżary były wsią duchowną należącą do parafii Żbików (obecnie część Pruszkowa).”

  • Piastów Wikipedia

    Ryc.3 Najstarsza historia Piastowa na Wikipedii (fragment).
    (Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Piastów)

  • Strona Powiatu Pruszkowskiego (wersja testowa?): „W XVI w. na terenie dzisiejszego Piastowa istniały dwie miejscowości Utrata i Żdźary”.

  • Powiat Pruszkowski

    Ryc.4 Fragment historii Piastowa na stronie Powiatu Pruszkowskiego.
    (Źródło: http://www.powiat.pruszkow.pl/test.php?cmd=zawartosc&opt=pokaz&id=37)

Niestety zawierają one błędy. Napiszę o nich niebawem w tym wpisie.

Migawki z życia codziennego mieszkańców wsi Żdżary w średniowieczu

Ostatnia aktualizacja: 18.06.2015


Kołodziej

Ryc.1 Fot. Hans Splinter. Licencja: CC BY-ND 2.0
(Źródło: https://flic.kr/p/bw9nRV)

Powróźnik

Ryc.2 Fot. Hans Splinter. Licencja: CC BY-ND 2.0
(Źródło: https://flic.kr/p/gSuSB8)

Gotowanie

Ryc.3 Fot. Hans Splinter. Licencja: CC BY-ND 2.0
(Źródło: https://flic.kr/p/paB9de)

Przydomowy ogródek

Ryc.4 Fot. Hans Splinter. Licencja: CC BY-ND 2.0
(Źródło: https://flic.kr/p/gXegoc)

Gotowanie potrawy

Ryc.5 Fot. Hans Splinter. Licencja: CC BY-ND 2.0
(Źródło: https://flic.kr/p/e969Th)

Dom

Ryc.6 Fot. Hans Splinter. Licencja: CC BY-ND 2.0
(Źródło: https://flic.kr/p/ec2MCd)

Przygotowywanie obiadu

Ryc.7 Fot. Hans Splinter. Licencja: CC BY-ND 2.0
(Źródło: https://flic.kr/p/giqDgQ)

Stara kobieta

Ryc.8 Fot. Hans Splinter. Licencja: CC BY-ND 2.0
(Źródło: https://flic.kr/p/f1TKWq)

Koń w stajni

Ryc.9 Fot. Hans Splinter. Licencja: CC BY-ND 2.0
(Źródło: https://flic.kr/p/oAQUxP)

Pastuch

Ryc.10 Fot. Hans Splinter. Licencja: CC BY-ND 2.0
(Źródło: https://flic.kr/p/6xg2M4)

Pranie

Ryc.11 Fot. Hans Splinter. Licencja: CC BY-ND 2.0
(Źródło: https://flic.kr/p/FYxQW)

Lista biskupów poznańskich, właścicieli wsi Żdżary (klucz żbikowski)

Ostatnia aktualizacja: 23.09.2015


1286-1297 Jan II Nałęcz 1
1297 – zmarł 1317(?) Andrzej Zaremba2
1317(?) – zmarł 20 VI 1324 Domarad herbu Grzymała3
28 VII 1324 – zmarł 28 VI 1335 Jan III herbu Doliwa4
1335 – zmarł 14 IV 1346 Jan IV Łodzia z Łodzi i Kępy5
19 II 1347 – 17 III 1348 Andrzej z Wiślicy6
17 III 1346/1348 – zmarł 31 V 1355 Wojciech Pałuka7

4 VI 1350 – w Warszawie książę Kazimierz odnowił immunitet dla dóbr biskupstwa poznańskiego; historyk Józef Nowacki uważał, że w tym dokumencie pod określeniem „(…) Stbykowo cum omnibus pertinenciis suis, (…)8” („Żbikowo ze wszystkimi swoimi przyległościami”), a dokładniej pod słowem „pertinenciis” („przyległości”), można doszukiwać się osady Żdżary, obok osad Bąki i Tworkowo.9

11 I 1356 – zmarł 14 II 1374 Jan V Doliwa z Lutogniewa10
7 V 1375 – zmarł 18 III 1382 Mikołaj z Kórnika11
9 VI 1382 – 11 II 1384 Jan książę opolski zwany Kropidło12
3 VI 1384 – 26 I 1394 Dobrogost Nowodworski13
20 VIII 1395 – 16 IV 1399 Mikołaj Kurowski14
16 IV 1399 – 9 VIII 1412 Wojciech Jastrzębiec z Łubnicy15
9 VIII 1412 – zmarł 31 V? 1414 Piotr Wysz Radoliński16
28 IX 1414 – zmarł 24 VIII 1426 Andrzej Łaskarz Gosławski17
15 X 1426 – zmarł 11 II 1427 Mirosław Brudzewski18
21 V 1428 – zmarł 10 XI 1437 Stanisław Ciołek z Ostrołęki i Żelechowa19
16 VII 1438 – zmarł 5 I 1479 Andrzej Bniński20
26 V 1479 – zmarł 24 I 1498 Uriel Górka21

1480 – pierwsza wzmianka o wsi Żdżary w źródłach pisanych; zapisano ją jako własność biskupów poznańskich.22

1491 – druga wzmianka o wsi Żdżary w źródłach pisanych.23

22 X 1498 – zmarł 20 V 1520 Jan Lubrański24
20 VI 1520 – 4 V 1525 Piotr Tomicki25
17 V 1525 – 15 III 1536 Jan Latalski26

1532 – trzecia wzmianka o wsi Żdżary w źródłach pisanych.27


Przypisy:
8 Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza. Dokumenty z lat 1248-1355, cz.2, red. Irena Sułkowska-Kuraś, Stanisław Kuraś, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1989, s.313, nr 303.
9 Józef Nowacki, Archidiecezja poznańska w granicach historycznych i jej ustrój, „Dzieje archidiecezji poznańskiej”, t. II, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1964, s. 146.

Osada Żdżary w świetle źródeł pisanych, średniowiecznych

Ostatnia aktualizacja: 7.09.2015.


Żdżary pojawiły się tylko dwa razy w źródłach pisanych w średniowieczu. Po raz pierwszy w 1480 roku, potem w roku 1491, a następnie dopiero w 1532 roku.1

1. O NAJSTARSZEJ WZMIANCE.

Najstarsza wzmianka o osadzie Żdżary pochodzi z 1480 roku2, a zapisał ją nieznany z imienia pisarz ziemski lub podpisek ziemski w księdze sądowej ziemi warszawskiej w języku staropolskim3. Poniżej przytaczam pełną jej treść. Brzmi ona następująco:

„1528.(449) Jakom ya nyevyverl szkotha (gvalthem) sobory szamosoth szsobye nyerownymy oth kmyecza Maczyeya weszdzarach nagymyenyv ksyadzya(!) biskupa posznanyskyego (k)gvalthem tako my bog pomosz. – Jako(m) ya tho vyem ysche chczon(!) szlomyeny nyevyverl szkotha ut supra tako my bog pomosi etc.”4

Co jest jeszcze interesującego w powyższej wzmiance? A dokładniej w zapisanych słowach przysięgi, którą złożyła przed sądem osoba, oskarżona o wyrządzenie szkody we Żdżarach, w dobrach księdza biskupa poznańskiego, wraz z pięcioma jeszcze innymi osobami, także stanu szlacheckiego(?). Otóż jest w niej wymieniony jeden z jej mieszkańców – kmieć Maciej, jako osoba poszkodowana, któremu wspomniane wcześniej osoby miały niejako uszkodzić oborę. Czyżby owe sześć osób chciało ukraść siłą bydło z obory Macieja?

2. KILKA SŁÓW O WZMIANCE Z 1491 ROKU.

W trakcie opracowywania.


Przypisy:
1 Żdżary, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziemi warszawskiej w średniowieczu, opracowali Adam Wolff i Kazimierz Pacuski, pod red. Tomasza Jurka, Instytut Historii PAN, Warszawa 2013, s. 346.
2 Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, Kraków 1950, s. 129-133; rok 1480 przytaczają także w swoich pracach: Urszula Bijak, Nazwy miejscowe południowej części dawnego województwa mazowieckiego, Wydawnictwo Naukowe DWN, Kraków 2001, s. 248; Karol Zierhoffer, Zofia Zierhofferowa, Refleksy gospodarki żarowej w polskim nazewnictwie, „Onomastica”, R.LIII, 2008/2009, s. 102; brak tej daty rocznej w opracowaniu „Kronika miasta Piastowa”, t. I, Nakładem Rady Miejskiej, Piastów 1994, i przypisywanie w niej XVI wieku, jako daty powstania wsi Żdżary, to raczej efekt słabej kwerendy źródłowej jej autora Pawła Kubiaka.
3 Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, Kraków 1950, s. 129-133 i s. IX-XXVI.
4 Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, Kraków 1950, s. 133, nr. 1528.

Osadnictwo na terenie Piastowa koło Warszawy w drugiej połowie XV wieku (mapa)

Ostatnia aktualizacja: 13.06.2015.


Osadnictwo sredniowieczne w Piastowie

Ryc.1 Mapa przedstawiająca osadnictwo w 2 połowie XV wieku, w granicach administracyjnych dzisiejszego Piastowa. Legenda: „duża, czarna kropka, z białym krzyżem w środku” – osada (własność duchowna); „Żdżary” – nazwa osady, zapisana w najstarszej wzmiance w źródle pisanym; „(1480)” – data pierwszej wzmianki w źródle pisanym.

UWAGI: Najwięcej wątpliwości mam co do położenia osady Mieczki. Umieściłem ją na mapie na podstawie informacji zawartych w „Słowniku historyczno-geograficznym ziemi warszawskiej w średniowieczu”. Napisano tam: „Mieczki, (…), później jako Niecki, folwark należący do dóbr Gołąbki, obecnie północno-wschodnia część miasta Piastów, przy granicy z Ursusem.”1 Analizując mapy z XIX w. i z XX w., coraz bardziej zastanawiam się, czy w tym słowniku przypadkiem mamy do czynienia z błędem. Czy Mieczki nie powinny być na terenie Ursusa, dzielnicy Warszawy, a dokładniej w jej północno – zachodniej części, tak jak ją naniesiono w „Atlasie historycznym Polski. Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku” (patrz Ryc.2, poniżej). Zatem pod znakiem zapytania pozostaje obecność tej osady na terenie dzisiejszego Piastowa. W ogóle kwestia Mieczek będzie chyba wymagała dokładniejszej analizy.

Mieczki i Żdżary w 2 połowie XVI wieku

Ryc.2 Położenie osad Żdżary, Mieczki i Gołąbki w 2 połowie XVI wieku.
(Źródło: Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku (część południowa), [w:] Atlas historyczny Polski. Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku. Część I. Mapa, plany, pod kierunkiem Władysława Pałuckiego opracowali Anna Dunin-Wąsowicz, Irena Gieysztorowa, Józef Humnicki, Wanda Lewandowska, Kazimierz Pacuski, Henryk Rutkowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973)

DODATKOWE INFORMACJE: Mapę stworzyłem na podstawie:

  • Żdżary, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziemi warszawskiej w średniowieczu, opracowali Adam Wolff i Kazimierz Pacuski, pod red. Tomasza Jurka, Instytut Historii PAN, Warszawa 2013, s. 346
  • Mieczki, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziemi warszawskiej w średniowieczu, opracowali Adam Wolff i Kazimierz Pacuski, pod red. Tomasza Jurka, Instytut Historii PAN, Warszawa 2013, s. 149
  • Osadnictwo okolic Warszawy w XVI w., [w:] Atlas historyczny Polski, red. Władysław Czapliński, Tadeusz Ładogórski, Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. Eugeniusza Romera S.A., Warszawa 1998, s. 23, tablica II
  • Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku (część południowa), [w:] Atlas historyczny Polski. Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku. Część I. Mapa, plany, pod kierunkiem Władysława Pałuckiego opracowali Anna Dunin-Wąsowicz, Irena Gieysztorowa, Józef Humnicki, Wanda Lewandowska, Kazimierz Pacuski, Henryk Rutkowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973
  • analiza map z XIX wieku i z 1 połowy XX wieku, przedstawiające teren obecnego Piastowa.

PS. Z mapy na ryc. 1 usunąłem osadę Mieczki, a o powodach podjęcia takiej decyzji, napiszę w jednym z następnych wpisów.


Przypisy:
1Mieczki, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziemi warszawskiej w średniowieczu, opracowali Adam Wolff i Kazimierz Pacuski, pod red. Tomasza Jurka, Instytut Historii PAN, Warszawa 2013, s. 149

Położenie dawnej wsi Żdżary na tle dzisiejszej zabudowy Piastowa (mapa)

Ostatnia aktualizacja: 8.04.2015.


Zdzary

Ryc.1 Mapa przedstawiająca przybliżony obszar zabudowy wsi Żdżary w XIX wieku na tle zabudowy dzisiejszego Piastowa. Położenie wsi zaznaczyłem kolorem czerwonym, na fragmencie mapy Piastowa z biuletynu informacyjnego („Piastów. Biuletyn Informacyjny Burmistrza i Rady Miejskiej. 2002-2006”, Nr Listopad 2006, s. 48).

Czy w tym miejscu znajdowały się siedliska (działki) mieszkańców tej osady w średniowieczu, a wśród nich między innymi siedlisko kmiecia Macieja, wymienionego w księdze sądowej ziemi warszawskiej w 1480 roku. Trudno mi na to pytanie udzielić odpowiedzi, z powodu braku badań archeologicznych. Nie da się więc wskazać palcem i jednoznacznie powiedzieć z całą pewnością, że tak, to tutaj wtedy były domy.

UWAGI: Lokalizację obszaru zabudowy wsi Żdżary dokonałem na podstawie analizy map z XIX i 1 połowy XX wieku. Dzisiejsza ul. Ożarowska, to ulica, wzdłuż której były wznoszone domy po obu jej stronach w tym okresie, to znaczy w XIX w.